भारत र नेपाल खुला सीमा, साझा आस्था र पारिवारिक नाताले जोडिएका छन्। गौतम बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मिनुभयो, र सीता–रामको कथाले जनकपुर र अयोध्यालाई जोड्छ। यो मित्रताका मुख्य कोसेढुङ्गा तल छोटकरीमा दिइएका छन्।
राजा जनकको नगरी जनकपुरलाई सीता हुर्किएको र अयोध्याका भगवान रामसँग उनको विवाह भएको पवित्र स्थल मानिन्छ। हरेक वर्ष विवाह पञ्चमीमा यो विवाहोत्सव मनाइन्छ, र अयोध्यासहित भारतका विभिन्न ठाउँबाट तीर्थयात्री जन्ती बनेर यसमा सहभागी हुन आउँछन्।
सम्राट अशोक लुम्बिनी आएर ई.पू. २४९ मा त्यहाँ ढुङ्गाको स्तम्भ खडा गरे। त्यसमा कुँदिएको अभिलेखले बुद्ध यही ठाउँमा जन्मिएको उल्लेख गर्छ, र युनेस्कोले सन् १९९७ मा लुम्बिनीलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गर्यो।
२४ अप्रिल १८१५ मा हालको हिमाचल प्रदेशको सुबाथुमा गोर्खाली सेनापति अमरसिंह थापाको सेनाका सिपाहीहरूलाई समेटेर 'नसिरी बटालियन' गठन गरियो। भारतीय सेनाको १ गोर्खा राइफल्सले आफ्नो इतिहास यही बटालियनबाट सुरु भएको मान्छ।
डिसेम्बर १८१५ मा सुगौली (बिहार) मा तयार भएको यो सन्धि ४ मार्च १८१६ मा अनुमोदन भयो, र यसले सन् १८१४–१६ को एङ्ग्लो–नेपाल युद्ध अन्त्य गर्यो। आजको नेपाल–भारत सीमाको धेरैजसो भाग यसै सन्धिमा आधारित छ।
९ नोभेम्बर १९४७ मा नेपाल, भारत र बेलायतबीच गोर्खा सैनिकको सेवासम्बन्धी त्रिपक्षीय सम्झौता भयो। भारतीय दूतावासका अनुसार आज नेपालमा भारतीय सेनाका १ लाख २२ हजारभन्दा बढी पेन्सनभोगी बस्छन्।
३१ जुलाई १९५० मा काठमाडौंमा हस्ताक्षर भएको सन्धि। यसका धारा ६ र ७ ले दुवै देशका नागरिकलाई आर्थिक विकासमा राष्ट्रिय व्यवहार तथा बसोबास, सम्पत्ति, व्यापार र आवतजावतमा समान सुविधा दिन्छन्। खुला सीमाको आधार यही हो, जहाँ भारतीय र नेपाली नागरिक राहदानी वा भिसाविना आवतजावत गर्छन्।
नयाँ दिल्लीमा भएको सम्झौतापछि राजा त्रिभुवन १५ फेब्रुअरी १९५१ मा स्वदेश फर्किए र १८ फेब्रुअरी १९५१ मा प्रजातन्त्रको घोषणा गरे। नेपालले हरेक वर्ष यो दिनलाई प्रजातन्त्र दिवसका रूपमा मनाउँछ।
१२ फेब्रुअरी १९९६ मा नयाँ दिल्लीमा हस्ताक्षर भएको यो सन्धि महाकाली नदीको एकीकृत विकाससँग सम्बन्धित छ, जसमा शारदा र टनकपुर ब्यारेज तथा पञ्चेश्वर परियोजना पर्छन्।
परिमार्जित पारवहन सन्धि जनवरी १९९९ देखि लागू भयो, र परिमार्जित वाणिज्य सन्धिमा सन् २००९ मा हस्ताक्षर भयो। वाणिज्य सन्धिअनुसार केही थोरै वस्तुबाहेक नेपालमा बनेका सामानले भारतीय बजारमा भन्सारमुक्त प्रवेश पाउँछन्। दुवै सन्धि एक पटकमा सात वर्षका लागि आफैं नवीकरण हुन्छन्।
अगस्ट २०१४ मा नरेन्द्र मोदीको नेपाल भ्रमण १७ वर्षयताकै कुनै भारतीय प्रधानमन्त्रीको पहिलो द्विपक्षीय भ्रमण थियो, र उनले नेपालको संविधानसभालाई सम्बोधन गरे। २५ नोभेम्बर २०१४ मा उनी र प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले काठमाडौंबाट काठमाडौं–दिल्ली 'पशुपतिनाथ एक्सप्रेस' बस सेवा सुरु गरे।
२५ अप्रिल २०१५ को भूकम्पपछि भारतले 'अपरेसन मैत्री' सुरु गर्यो। उद्धार टोली र चिकित्सक बोकेका भारतीय वायुसेनाका विमान सोही दिन बेलुकै काठमाडौं आइपुगे। पछि भारतले पुनर्निर्माणका लागि १ अर्ब अमेरिकी डलर दिने प्रतिबद्धता गर्यो।
७ अप्रिल २०१८ मा दुवै प्रधानमन्त्रीले रक्सौलसामुन्ने भारतको सहयोगमा बनेको वीरगञ्ज एकीकृत जाँच चौकी (ICP) संयुक्त रूपमा उद्घाटन गरे। रक्सौल–वीरगञ्जलाई नेपाल–भारत सीमाको पहिलो ICP मानिन्छ।
११ मे २०१८ मा दुवै प्रधानमन्त्रीले रामायण सर्किटअन्तर्गत सीता र रामका नगरीलाई जोड्ने उद्देश्यले जनकपुरदेखि अयोध्यासम्म सिधा बस सेवा सुरु गरे।
करिब ६९ किमी लामो मोतिहारी–अमलेखगञ्ज पाइपलाइन १० सेप्टेम्बर २०१९ मा दुवै प्रधानमन्त्रीले संयुक्त रूपमा उद्घाटन गरे। यसले बिहारबाट नेपालसम्म इन्धन पुर्याउँछ, जसले ट्यांकरबाट ढुवानी गर्दा लाग्ने खर्च घटाएको छ।
२१ जनवरी २०२० मा दुवै प्रधानमन्त्रीले भिडियो लिङ्कमार्फत जोगबनी–विराटनगरमा सीमाको दोस्रो एकीकृत जाँच चौकी संयुक्त रूपमा उद्घाटन गरे।
२ अप्रिल २०२२ मा जयनगर (बिहार) र कुर्था (जनकपुर नजिक) बीच यात्रु रेल सेवा सुरु भयो। करिब ३५ किमी लामो यो रेलमार्ग भारत र नेपालबीचको पहिलो ब्रोडगेज यात्रु रेलमार्ग हो।
बुद्ध पूर्णिमाका दिन, १६ मे २०२२ मा दुवै प्रधानमन्त्रीले लुम्बिनी मठ क्षेत्रमा 'इन्डिया इन्टरनेसनल सेन्टर फर बुद्धिस्ट कल्चर एन्ड हेरिटेज' (बौद्ध संस्कृति तथा सम्पदा केन्द्र) को शिलान्यास गरे।
१ जुन २०२३ मा दुवै प्रधानमन्त्रीले भारतको सहयोगमा बनेका रुपैडिहा (भारत) र नेपालगञ्ज (नेपाल) का एकीकृत जाँच चौकी टाढैबाट उद्घाटन गरे। नेपालगञ्ज ICP ले ६ मे २०२४ देखि औपचारिक सञ्चालन सुरु गर्यो।
सन् २०२३ को मध्यमा नेपाली प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणका क्रममा भएको सहमतिपछि ४ जनवरी २०२४ मा काठमाडौंमा हस्ताक्षर भएको यो सम्झौताले दस वर्षभित्र नेपालबाट भारततर्फ १०,००० मेगावाट बिजुली निर्यात गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
जुन २०२६ मा भारतको UPI र नेपालको NPI व्यक्तिबाट व्यक्तिमा तुरुन्तै रकम पठाउन जोडिए। छनोट गरिएका बैंकमार्फत प्रापकको मोबाइल नम्बर वा भुक्तानी ठेगाना प्रयोग गरेर नेपालमा, र UPI ID प्रयोग गरेर नेपालबाट भारतमा पैसा पठाउन सकिन्छ।
भारत र नेपालबीच खुला सिमाना छ, र दुवै देशका नागरिकलाई एकअर्काको देश जान भिसा चाहिँदैन। ३१ जुलाई १९५० मा काठमाडौँमा हस्ताक्षर भएको भारत–नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धिले बसोबास, सम्पत्ति, व्यापार र आवतजावतजस्ता विषयमा दुवै देशका नागरिकलाई पारस्परिक आधारमा उस्तै सुविधा दिन्छ। तर खुला सिमानामा पनि कागजात चाहिन्छ। भारतीय नागरिकले वैध भारतीय राहदानी वा भारतको निर्वाचन आयोगले जारी गरेको सक्कल मतदाता परिचयपत्र बोक्नुपर्छ। नेपाली नागरिकले राहदानी वा नागरिकता प्रमाणपत्र बोक्नुपर्छ। अन्य देशका नागरिकलाई भिसा चाहिन्छ र उनीहरू आधिकारिक अध्यागमन नाकाबाटै आवतजावत गर्नुपर्छ। रुपैडिहा (भारत) र जमुनाहा/नेपालगन्ज (नेपाल) दुवै आधिकारिक अध्यागमन नाका हुन्। नियम बेलाबेला बदलिन्छन्, त्यसैले यात्राअघि जाँच गर्नुहोस्।
काठमाडौँस्थित भारतीय राजदूतावासका अनुसार भारत र नेपालबीच यात्रा गर्ने भारतीय नागरिकले वैध भारतीय राहदानी वा भारतको निर्वाचन आयोगले जारी गरेको परिचयपत्र (मतदाता परिचयपत्र) बोक्नुपर्छ। हवाई यात्रामा फोटोसहितको सक्कल मतदाता परिचयपत्र नै चाहिन्छ। डाउनलोड गरेको वा अनलाइनबाट प्रिन्ट गरेको प्रति मान्य हुँदैन। नयाँ दिल्लीस्थित नेपाली राजदूतावासले पनि भारतीयले राहदानी वा मतदाता परिचयपत्रका आधारमा भिसाबिना यात्रा गर्न सक्ने बताएको छ।
हवाई यात्रामा ड्राइभिङ लाइसेन्स र दूतावासको दर्ता पनि मान्य नहुने दूतावासले जनाएको छ। आधार कार्ड मात्र लिएर यात्रा नगर्नुहोस्।
नक्कली आधार कार्ड बनाउने गिरोह सक्रिय भएकाले सीमामा आधार कार्डलाई मात्र पर्याप्त परिचयपत्र नमान्ने सहमति भयो। आधार कार्ड शंकास्पद लागेमा अधिकारीले राशन कार्ड, बैंकसम्बन्धी कागजात वा अन्य परिचय कागजात पनि जाँच्न सक्छन्।
दूतावासको हालको सूचनामा यी उल्लेख छैनन्। ती नियमअनुसार १५ वर्षमुनि वा ६५ वर्षमाथिका भारतीयले उमेर र पहिचान खुल्ने अर्को फोटो परिचयपत्र बोकेमा राहदानी वा मतदाता परिचयपत्रबिना यात्रा गर्न सक्थे, र गृह मन्त्रालयले यी दुई उमेर समूहलाई मात्र आधार कार्ड प्रयोग गर्न दिएको थियो। १५ देखि १८ वर्षका किशोरकिशोरी विद्यालयका प्रधानाध्यापकले तोकिएको ढाँचामा दिएको परिचय प्रमाणपत्रका आधारमा भारत–नेपाल यात्रा गर्न सक्थे। दूतावासले अहिले आधार मान्य नभएको भनेकाले सबैभन्दा सुरक्षित उपाय राहदानी (बालबालिकाको पनि बन्छ) वा १८ वर्ष पुगेकाका लागि सक्कल मतदाता परिचयपत्र हो।
अरू सदस्यसँग फोटोसहितको परिचयपत्र र पारिवारिक नाताको प्रमाण हुनुपर्थ्यो, जस्तै राशन कार्ड, CGHS कार्ड, ड्राइभिङ लाइसेन्स वा विद्यालय/कलेजको परिचयपत्र। यी पुराना नियम भएकाले सम्भव भए हरेक सदस्यले आफ्नै वैध परिचयपत्र बोक्नुहोस्।
यसका लागि राहदानी साइजका दुई फोटो, भारतीय नागरिकताको प्रमाण र हवाई टिकटको प्रतिलिपि चाहिन्छ। हालको शुल्क दूतावासमै सोध्नुहोस्। भारतबाट नेपाल आउने यात्रामा दूतावासले सहयोग गर्न सक्दैन।
यसअनुसार नेपाली नागरिकलाई नेपालबाट भारत प्रवेश गर्न राहदानी वा भिसा चाहिँदैन। चीन, मकाउ, हङकङ वा पाकिस्तानबाट भारत प्रवेश गरेमा यो छुट लागू हुँदैन।
भारत यात्रामा, विशेषगरी हवाई यात्रामा, वैध राहदानी वा सक्कल नागरिकता प्रमाणपत्र चाहिन्छ। नेपालले सीमापार यात्राका लागि नयाँ राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) पनि मान्यता दिन भारतलाई अनुरोध गरेको छ। जुलाई २०२६ को अन्त्यसम्म भारतले औपचारिक जवाफ दिएको थिएन, त्यसैले राष्ट्रिय परिचयपत्रमा मात्र भर नपर्नुहोस्।
नाकामा यात्रु कहाँबाट आएको, कहाँ जाँदै छ र किन भन्ने अभिलेख राखिन्छ। सीमाको दुवैतर्फ परिचयपत्र जाँच हुन सक्छ।
जमुनाहा (नेपालगन्ज) लगायत नेपालका तोकिएका अध्यागमन प्रवेश नाकामा आगमनमै पर्यटक भिसा (अन-अराइभल) पाइन्छ। नेपाली दूतावासहरूले देखाएको शुल्क १५ दिनको US$३०, ३० दिनको US$५० र ९० दिनको US$१२५ हो। १० वर्षमुनिका बालबालिकाले भिसा शुल्क तिर्नुपर्दैन (केही दूतावासका पृष्ठमा अमेरिकी नागरिकलाई यो छुट छैन)। सार्क मुलुकका नागरिक (अफगानिस्तानबाहेक) लाई भिसा वर्षको पहिलो भ्रमणमा ३० दिनसम्म निःशुल्क हुन्छ। केही देशका नागरिकले आगमन भिसा पाउँदैनन्, त्यसैले पहिले नेपाली दूतावासमा बुझ्नुहोस्।
खुला सिमानाको सुविधा उनीहरूलाई लागू हुँदैन। वैध कागजातबिना प्रवेश गर्नु फौजदारी अपराध हो। अप्रिल २०२६ मा बहराइचको अदालतले रुपैडिहा जाँच चौकीमा भिसा र राहदानीबिना SSB ले पक्राउ गरेका दुई विदेशी नागरिकलाई जनही छ महिना कैद र भा.रु. ५०,००० जरिवाना सुनायो।
त्योभन्दा ठूला नोट भने प्रतिव्यक्ति जम्मा भा.रु. २५,००० सम्म मात्र लैजान पाइन्छ (रिजर्भ बैंकको २८ नोभेम्बर २०२५ को सूचना)। नेपालमा ९ नोभेम्बर २०१६ वा त्यसपछि जारी भएका रु. २०० र रु. ५०० का नयाँ नोट मात्र त्यही रु. २५,००० को सीमाभित्र मान्य छन् (नेपाल राष्ट्र बैंकले जुलाई २०२६ मा पुनः जारी गरेको सूचना)। त्यसअघिका पुराना रु. ५०० र रु. १,००० का नोट अझै मान्य छैनन्। पाकिस्तान र बंगलादेशका नागरिकलाई रिजर्भ बैंकको यो सुविधा लागू हुँदैन।
२५,००० सम्म सटही गर्न सक्छन् (नेपाल राष्ट्र बैंक, जुलाई २०२६)। रिजर्भ बैंकको नियमअनुसार नेपाली रुपैयाँका नोट भारत लैजान वा भारतबाट ल्याउन कुनै सीमा छैन। नेपाली नागरिकले भारतबाहेक अरू देशमा भारतीय रुपैयाँ लैजान वा त्यहाँबाट ल्याउन पाउँदैनन्। नेपाल भित्र्याउँदा US$५,००० (वा बराबर) भन्दा बढी नगद भए भन्सारमा घोषणा गर्नुपर्छ।
नजिकैको नेपाली सहर वा बजारसम्म एकै दिनको भ्रमणका लागि नेपाली सीमा चौकीमा दर्ता गरी भन्सार महसुल नतिरी 'डे पास/चलान' लिनुपर्छ र सोही दिन भारत फर्किनुपर्छ। त्योभन्दा पर जान वा रात बस्न जति दिन बस्ने हो त्यति दिनकै पास लिनुपर्छ। सवारीको प्रकारअनुसार दैनिक ने.रु. १००–५०० शुल्क लाग्छ। भारतीय सवारी एक पात्रो वर्षमा जम्मा ३० दिन मात्र नेपालमा बस्न पाउँछ। पास सधैँ साथमा राख्नुहोस् र फर्कंदा नेपाल भन्सारमा बुझाउनुहोस्। वैध पास नभएको सवारी जफत हुन सक्छ।
फारम बुझाएपछि तपाईंको विवरणसहितको QR कोड पाइन्छ। यसबाहेक, भारत र नेपालले अगस्ट २०२६ मा सीमापार सवारी अनुमतिपत्र डिजिटल बनाउने सहमति गरेका छन्, तर अक्टोबर २०२६ सम्म त्यो संयुक्त प्रणाली लागू भइसकेको थिएन।
रुपैडिहामा सिमाना पार गर्दा चाहिने परिचयपत्र, पैसा र भन्सारका नियम एउटै अद्यावधिक गाइडमा छन् — जानकारी कहिल्यै पुरानो नहोस् भनेर।
गुजरात र रुपैडिहा सिमानाबीच AC स्लिपर बस, दुवैतिर हाम्रा कार्यालय।
अन्तिम समीक्षा: 9 अक्टोबर 2026. नियम र तथ्य परिवर्तन हुन सक्छन्। यात्रा अघि सधैँ आधिकारिक सरकारी स्रोत हेर्नुहोस्।
